Makáhiyâ, diban, at kanákanâ

MAKÁHIYÂ, DIBAN, AT KANÁKANÂ

may natutunan na namang bagong salitâ

baka lalawiganin o lumang katagâ

na sa palaisipan ay nakitang sadyâ

subalit pamilyar ako sa MAKAHIYÂ

na "halaman tiklupin" yaong kahulugan

halamang pag hinipò mo'y titiklop naman

tawag sa "higaan-upuan" pala'y DIBAN

sa saliksik ay salin ng Ingles na divan

KANÁKAN ay "pagdadahilan", tingnan mo

lang sa U.P. Diksiyonaryong Filipino

parang "Indyan Pana, Kakanâ-kanâ" ito

madaling tandaan, luma'y mistulang bago

salamat sa palaisipan sa Abante

abang makata'y may natutunang mabuti

na magagamit sa kwento, tula't mensahe

na sa bayan at wika'y ipinagsisilbi

- gregoriovbituinjr.

01.01.2026

* MAKÁHIYÂ - 3 Pabahâ

* DIBAN - 4 Pahalang

* KANÁKANÂ - 28 Pahalang

* krosword mula sa pahayagang Abante, Disyembre 28, 2025, p.7

Maramihan ng si: SILA o SINA?

MARAMIHAN NG SI: SILA O SINA?

tanong sa Labing-Apat Pababa:

ano raw ang "Maramihan ng si"?

ang lumabas na sagot ay SILA

imbes dapat na sagot ay SINA

tanong na iyon ay tinamaan

ang nasa Labingsiyam Pahalang

ang tanong ay Lakers sa N.B.A.

sagot ay Los Angeles o L.A.

ang isahan ng SILA ay SIYA

SI naman ang isahan ng SINA

kaya mali yaong katanungan

sa sinagutang palaisipan

sa maling tanong, kawawa tayo

tila ginagawa tayong bobo

parang ito'y di na iniedit

ng editor gayong merong sabit

- gregoriovbituinjr.

12.31.2025

* krosword mula sa pahayagang Pang-Masa, Disyembre 31, 2025, p.7

Kayrami palang search engine

KAYRAMI PALANG SEARCH ENGINE

natutunan ko sa isang palaisipan

na sa internet pala'y kayraming search engine

lalo't mananaliksik kang may hinahanap

mga impormasyong dapat mabasa man din

nariyan ang Rambler, Infospace, Blekko, Yahoo,

Altavista, Gigablast, Webopedia, Blingo,

Yandex, Google, Dogpile, Naver, Lycos, Otalo,

Excite, Hotbot, Mamma, Yippy, Iwon, Mahalo

samutsaring makina sa pananaliksik

Yahoo at Google lang ang madalas kong gamit

ang iba'y susubukan kong may pagkasabik

lalo't may hinahanap ako't hinihirit

salamat at may Word Search o Hanap Salità

at ganitong datos ay nahanap kong biglâ

- gregoriovbituinjr.

12.27.2025

Tanong: Magnanakaw; Sagot: Senador?

TANONG: MAGNANAKAW; SAGOT: SENADOR?

Tanong - Apat Pababa: Magnanakaw

pitong titik ang KAWATAN, SENADOR

anong sagot kayang tamang ilagay?

di naman pitong titik ang KONTRAKTOR

sa tindi ng garapalan sa badyet

pinatindi ng isyung ghost flood control

sagot dito'y maaaring masakit

ngunit bayan ay baka di tututol

magagalit ba ang mga senador?

sa aking sagot sa palaisipan?

o ang ituturo nila'y kontraktor?

sadyang kaysakit ng katotohanang:

di climate change ang dahilan ng bahâ

kundi kabang bayan ay kinurakot

ng mga trapong binoto ng madlâ

mga kawatang dapat lang managot

sa pondo ng flood control, sila'y paldo

Senador Kawatan, bundat na bundat

pati mga buwaya sa Kongreso

dapat mandarambong makulong lahat

- gregoriovbituinjr.

10.25.2025

* krosword mula sa Abante Tonite, Oktubre 25, 2025, p.7

Payabat at Arô

PAYABAT AT ARÔ

sa Anim Pababâ: Pangingitlog ng isdâ

at sa Labing-isa Pahalang: Munting bilog

ay, di ko batid ang gayong mga salitâ

tila baga kaylalim ng pananagalog

sinagot agad ang Pahalang at Pababâ 

hanggang lumabas na kung anong tamang tugon

PAYABAT pala ang pangingitlog ng isdâ

at ARÔ ang maliit na bilog na iyon

dagdag kaalaman sa wikang Filipino

na dapat kong itaguyod bilang makatâ

na nais kong ibahagi kahit kanino

upang mapaunlad pa ang sariling wikà

maraming salamat sa PAYABAT at ARÔ

mga katagang kay-ilap na tila gintô

- gregoriovbituinjr.

10.23.2025

* krosword mulâ sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Oktubre 23, 2025, p 10

* Payabat in English: Definition of the Tagalog word payabat 

https://www.tagalog.com/dictionary/payabat 

Ang pinakapahinga ko

ANG PINAKAPAHINGA KO

pinakapahinga ko na'y pagtulâ

at pagsagot ng krosword at sudoku

ganyan ang buhay ng abang makatâ

pag pagod na'y magpahingang totoo

kaya madalas may tulâ sa gabi,

madaling araw, umaga, tanghali

paraan din iyan ng pagsisilbi

sa masa't ang dusa'y di manatili

kayraming paksang dapat ilarawan

dapat sabihin o ipaliwanag

tulad ng mga isyu ng lipunan

na tunay namang nakapangangarag

tula'y pantanggal ng sama ng loob

o pakiramdam sakaling mayroon

paksa ma'y saya, tuwa, galit, kutob

mahalaga, pagtula'y isang misyon

- gregoriovbituinjr.

10.20.2025

Kukukup kop, kukukop

KUKUKUP KOP, KUKUKOP

sino kayang kukupkop

sa tulad nilang dahop

yaon bang mananakop

na ang ugali'y hayop

kukukup kop, kukukop

sakaling masalikop

ng mga manunupsop

tayo ba'y pasasakop

kukukup kop, kukukop

sabaw ay hinihigop

ng makatang masinop

sa mangga'y nagtatalop

kukukup kop, kukukop

kung ako ba'y matutop

ng tusong mananakop

ito ba'y naaangkop

- gregoriovbituinjr.

09.03.2025

* larawan mula sa app na Word Connect

Minsan, dagat ang pagsusulat ng sanaysay

MINSAN, DAGAT ANG PAGSUSULAT NG SANAYSAY

minsan, dagat ang pagsusulat ng sanaysay

lalo't sa sariling karanasan binatay

malalim at mapanglaw pag iyong nanilay

basta't pag iyong binasa'y di mauumay

ang sanaysay nga ba'y madali lang sulatin?

oo, kung sa sarili mong danas nanggaling

kung anong nababatid mo'y iyong akdain

anong nasa isip mo'y isalaysay lang din

tulad ng awit ng ibon sa himpapawid

tulad din ng pag-awit ng mga kuliglig

isulat mo lamang ang iyong nababatid

sa tanghaling tapat man o gabing malamig

malupit ay tanggalan ng sungay at buntot

pati trapong sa flood control ay nangurakot

pati oligarkiyang pawang mapag-imbot

na sa pakikipagkapwa man ay maramot

ay, sangkatutak ang paksang maisusulat

kahit isulat mo'y samutsaring alamat

kathain mo rin anumang maisusumbat

sa mga trapong sa bayan ay nagkakalat

- gregoriovbituinjr.

09.03.2025

* litrato mula sa app na Word Connect

Aguha at Habilog

AGUHA AT HABILOG

tanong: Pahalang Labindalawa

Kamay ng relos; sagot: AGUHA

sagot sa Labimpito Pababâ

HABILOG sa tanong: Biluhabâ

Aguha ay ngayon lang nalaman

gayong may Kongresistang Aguha

ang Biluhaba ay Oblong naman

na Habilog ang likhang salita

mga katagang buti't nabatid

ngayong Buwan ng Wika ay hatid

salitang sa krosword ko nasisid

pagtula'y ko'y di na mauumid

salamat sa Aguha't Habilog

sa diwa'y katagang yumuyugyog

pag mga salita'y kumukuyog

aking mga tula'y mahihinog

- gregoriovbituinjr.

08.24.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Agosto 23, 2025, p 10

Krosword na malinis

KROSWORD NA MALINIS

krosword na malinis ay kaysarap sagutan

sa pagtingin pa lang, iyong mararamdaman

sa maruming krosword parang napilitan lang

upang masabing nasagutan mo rin naman

wala mang paligsahan sa pagsagot nito

subalit ito'y naging libangang totoo

lalo't kaya ka bumibili ng diyaryo

bukod sa ulat, may palaisipan dito

kaya nagko-krosword ay upang maka-relaks

nagsasagot upang ipahinga ang utak

mula sa gawaing sa diwa'y nakasaksak

na di mo batid kung lalago ang pinitak

sa layout ba ng krosword o sa pag-imprenta

kaya ang krosword ay dumudumi talaga

malinis ay kaysarap sagutan tuwina

kaysa maruming krosword na tila basura

- gregoriovbituinjr.

08.15.2025

* litrato mula sa pahayagang Pang-Masa, Agosto 15, 2025, p.7

PULGADA (one inch) AY DI YARDA (36 inches)

PULGADA (one inch) AY DI YARDA (36 inches)

Pababa Dalawampu't Isa
ang tanong doon ay Pulgada
sa Ingles nga ay one inch siya
bakit naging sagot ay YARDA

para bagang di na nasuri
tila krosword ay minadali
pagkat pulgada't yarda'y hindi
magkasingkahulugan, mali

di ba nakita ng patnugot
ang nasabing mali sa krosword
ganyan nga'y di kalugod-lugod
tila wika'y napipilantod

ay, Buwan ng Wika pa ngayon
ganyang krosword ang nasalubong
parang textbook, may mali roon
na dapat ngang iwasto iyon

nawa'y di na mangyari ulit
tamang kahulugan ang hirit
nawa ito'y di ipagkait
sa'ming nagko-krosword malimit

- gregoriovbituinjr.
08.12.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Pang-Masa, Agosto 11, 2025, pahina 7

Sabalo

SABALO

Una Pahalang, agad nasagot

ang tanong: Nangingitlog na Bangus

batid ng buhay organisador

na kalsada iyon sa Malabon

bukambibig nga iyang Sabalo

ng isang lider na kilala ko

iyon ang kanyang iniikutan

upang masa'y pagpaliwanagan

ng mga isyu ng maralita:

pabahay, klima, basura, baha

batay sa isda ang mga ngalan

ng mga tabi-tabing lansangan

kaya Sabalo'y nasagot agad

sa palaisipang nabulatlat

sabalo'y bangus na nangingitlog

pag batid mo ang wikang Tagalog

- gregoriovbituinjr.

08.09.2025

* palaisipan mula sa Abante Tonite, Agosto 5, 2025, p.7

Agaas

AGAAS

Una Pahalang: Hanging palay-palay

Pababa muna'y aking sinagutan

"palay-palay"? di ako mapalagay

at AGAAS ang salitang lumitaw

tiningnan ko sa talasalitaan

na sa diksyunaryo ang kahulugan

ay "mahina at banayad na hangin"

lumang salita, bagong kaalaman

bilang makata, nais ibahagi

ng inyong lingkod ang salitang mithi

pangkalikasang sa pisngi pagdampi

ay gamitin sa tula, kwento't dagli

naramdaman ko ang mga agaas

sa balahibo'y nagpatindig agad

baka may alaala't namamalas

na sa paghimbing mamaya'y bubungad

- gregoriovbituinjr.

07.29.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Hulyo 29, 2025, pahina 11

* mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, pahina 16

Maling sagot sa krosword (Hinggil sa Pambansang Wika)

MALING SAGOT SA KROSWORD

(Hinggil sa Pambansang Wika)

sa Ikalabingwalo Pababa

yaong tanong ay Pambansang wika

wikang Filipino ba ang tama?

ngunit pitong titik lang, ano nga?

Pababa't Pahalang, sinagutan

Tagalog yaong kinalabasan

subalit iba ang katanungan

dapat ay wasto ang katugunan

kung historya'y aaraling lantay

sa Tagalog lamang ibinatay

ang Pambansang Wika, siyang tunay

nasa batas at laksang talakay

di Pambansang Wika ang Tagalog

kundi Filipino, na sa krosword

sa tanong ay mali ang sinagot

ito'y dapat huwag itaguyod

kung anong tama batay sa batas

iyon ang ating ipalaganap

dapat iyon ay ating mawatas

at ang mali'y huwag tinatanggap

- gregoriovbituinjr,

07.18.2025

* krosword mula sa pahayagang Abante Tonite, Hulyo 17, 2025, p. 7

Walang clue ang Fill-in Puzzle

WALANG CLUE ANG FILL-IN PUZZLE

walang anumang pahimaton o clue

sa Fill-in puzzle na sinagutan ko

kaya gagamitan mo ng lohika

paano lalapat ang tamang letra

ng bawat salita sa titikahon

ikaw ang hahanap ng pahimaton

hahanapin ang salitang lalapat

upang sa titikahon ay isulat

nasa listahan ang pipiliin mo

na tamang salitang bubuo rito

tsekan agad ang salitang ginamit

upang di malito't di na maulit

basta clue ay maaga mong mahanap

ito'y masasagutan mo nang ganap

ay, anong gandang libangan ng Fill-in 

ang kalooban mo'y pagagaanin

- gregoriovbituinjr.

06.08.2025

Wika't adhika

WIKA'T ADHIKA

aking adhika

bilang makatâ 

sariling wika'y

isulong pa nga

sa kwento, tula,

dagli't pabula

lumang salita

bagong kataga

ang tagubilin

ay paunlarin 

ating gamitin

ang wikang atin

sa bawat kathâ

sa bawat likhâ

sa bawat akdâ

bilang makatâ 

banal na layon

para sa nasyon

pag-unlad niyon 

yakap ko't misyon 

- gregoriovbituinjr.

06.04.2025

* ang sanligan o background ay mula sa pahayagang Bulgar, Hunyo 4, 2025, pahina 9

Anag-ag at dapat walang gitling sa ika

ANAG-AG AT DAPAT WALANG GITLING SA IKA

ako'y natigilan sa "Malabong liwanag"

tanong yaon sa Tatlumpu't isa Pahalang

sa krosword nitong Pilipino Star Ngayon

pagkat may tatlong sagot na simula ay "A":

salitang ANINAW, ANINAG, at ANAG-AG

at ANAG-AG ang lumabas na tamang sagot

subalit sa Dalawampu Pahalang naman

bakit may gitling sa "ika-sampung bahagi"

aba'y nakasanayan na ang gayong mali

habang walang matang sa mali'y nagsusuri

bilang makatâ kaya iyon pinapansin

ang "ika" ay isang panlaping kinakabit

sa salitang ugat kaya idinidikit

ito ng walang gitling, at sa balarila

kung numero na saka lalagyan ng gitling

ang wasto ay ikasampu, di ika-sampu

pag numero, ika-10, di ika10

dapat matuto sa paggamit nitong gitling

lalo sa panlaping" ika", tandaan natin

ang mali punahin, ang wasto pairalin

- gregoriovbituinjr.

06.01.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Mayo 31, 2025, pahina 11

Libangan sa ospital

LIBANGAN SA OSPITAL

buti't nakabili ng Fill In na palaisipan

nang minsan sa BookSale ako roon ay mapadaan

kaya habang bantay sa asawa sa pagamutan 

ay may sinasagutan ako't napaglilibangan

talas-isip at paggamit ng lohika ang layon

piliin ang salitang lalapat sa titikahon

sa pahalang man o pababa ay sumakto iyon

huwag magkamali lalo't bolpen ang gamit doon

agad iyong bibitawan pag tumawag si misis

matitiis ang Fill In, si misis di matitiis

tatalima na agad sa anumang kanyang nais

pag may sumakit, sa pagresponde'y dapat mabilis

minsan, ganyan ang buhay ng makatâ sa ospital

na itong Fill In ang hapunan, meryenda't almusal

mahalaga, sa asawa'y bantay, di matigagal

at paggaling ni misis ang madalas inuusal

- gregoriovbituinjr.

05.30.2025 

Tumanog

TUMANOG

nagisnan muli'y bagong salita
sa palaisipang inihandog
nabatid nang sinagutang sadya
iyang duwende pala'y tumanog

duwende'y tila wikang Kastila
at tumanog ay wikang Tagalog
sadyang mayaman ang ating wika
pag kinain ay nakabubusog

sa krosword maraming natatampok
na katagang animo'y kaylalim
na dapat namang ating maarok
at tila rosas na sinisimsim

sariling wika'y ating gamitin
sa mga kwento, tula't sanaysay
katha ng katha ng katha pa rin
hanggang mga akda'y mapaghusay

- gregoriovbituinjr.
05.12.2025

* palaisipan mula pahayagang Pilipino Star Ngayon, Mayo 12, 2025, p. 11

Gulunggulungan pala'y Adam's apple

GULUNGGULUNGAN PALA'Y ADAM'S APPLE

batid natin kung ano ang alak-alakan

o likod ng tuhod, nababaluktot naman

batid din natin pati ang kasukasuan

o sugpungan ng mga butong nag-ugnayan

sa Dalawa Pababa ng palaisipan

ang katanungan doon ay gulunggulungan

bago sa pandinig ko, ano kaya iyan?

at ang lumabas na sagot ay lalamunan

sinaliksik ko anong tamang kahulugan

at Adam's apple pala ito kung ituran

salamat sa lumikha ng palaisipan

may sarili pala tayong salita riyan

salamat sa bagong dagdag na kaalaman

na atin ding magagamit sa panitikan

sa pagkatha ng sanaysay, kwento't tula man

lalo sa nobelang aking nais simulan

- gregoriovbituinjr.

05.11.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Mayo 11, 2025, p. 14

Saplad at lantod

SAPLAD AT LANTOD

sa diksyunaryong Ingles-Tagalog nakita

na ang salin nitong dam ay prinsa o saplad

nakasalubong muli sa palaisipan

kaya agad nasagutan ang hinahanap

lantod naman ay narinig ko sa probinsya

ni ama, na singkahulugan pala'y landi

kaya sa palaisipan ay madali na

nasagot na nang walang pag-aatubili

mga payak na salita ito kahapon

na nahalukay muli sa matandang balon

ng kaalaman, magagamit muli ngayon

sa mga tula, kwento, sanaysay at layon

pawang salitang di mo sukat akalain

na bigla na lang lilitaw sa harap natin

patunay na walang luma kung gagamitin

tulad ng makatang ang tula'y tulay man din

- gregoriovbituinjr.

05.09.2025

* krosword mula sa pahayagang Bulgar, Mayo 8, 2025, p.9

Dalubkatawan pala'y anatomiya

DALUBKATAWAN PALA'Y ANATOMIYA

bagong kaalaman, bagong salita

para sa akin kahit ito'y luma

na krosword ang pinanggalingang sadya

tanong sa Una Pahalang pa lang nga

Dalubkatawan, ano nga ba iyan?

Anatomiya pala'y kasagutan

sa sariling wika'y katumbas niyan

at gamit din sa medisina't agham

na sa pagtula'y magagamit natin

pati na sa gawaing pagsasalin

laksang salita ma'y sasaliksikin

upang sariling wika'y paunlarin

salitang ganito'y ipalaganap

di lang sa agham, kundi pangungusap

sa anumang paksang naaapuhap

sa panitikan ma'y gamiting ganap

- gregoriovbituinjr.

04.29.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Pang-Masa, Abril 28, 2025

Asukal na ama

ASUKAL NA AMA 

ang tanong sa Dalawa Pababa

ay Sugar Daddy, ano nga kaya?

Asukal na Ama ba'y sagot ko?

sapagkat tinagalog lang ito

lahat muna'y aking sinagutan

mga tanong Pababa't Pahalang

at sa kalaliman ay nahugot

ang di agad natingkalang sagot

at di pala Asukal na Ama

kaytamis mang ngiti ng dalaga

Palabigasan ang Sugar Daddy

huthutan ng pera ng babae

parehong labing-isa ang titik

nasagot gaano man katarik

sa diwa ang metaporang iyon

sa palaisipang mapanghamon

- gregoriovbituinjr.

04.27.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Abante, Abril 25, 2025, p.7

Lungad

LUNGAD

Labingtatlo Pahalang: Pagsuka ng sanggol

anim na titik, at ang lumabas na sagot:

LUNGAD, salitang ngayon ko lamang nasapol

bago lang sa akin ang katagang sumulpot

unang araw ng Abril, salita'y bumungad

madaling araw nang krosword ay masagutan

dyaryo'y kahapon pa, ngayon lamang nalantad

sa krosword ang bagong salitang kakaiba

sa wikang Ingles, infant reflux pala ito 

iba sa suka, sapagkat kusang lalabas

sa bibig yaong gatas matapos sumuso 

na karaniwan lang, ayon sa mga pantas

dagdag na salita itong magagamit din

sa pagkatha ng kwento, tula, at sanaysay

tila baga nalasap ay bagong pagkain

kaya bokabularyo'y nagiging makulay

- gregoriovbituinjr.

04.01.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Bulgar, Marso 31, 2025, pahina 11

* https://ph.theasianparent.com/lungad 

* https://www.facebook.com/UnabellaMC/posts/madalas-bang-lumungad-si-baby-ang-paglungad-ng-sanggol-ay-madalas-na-ikinababaha/2355653711349118/ 

Tatawirin ko kahit pitong bundok

TATAWIRIN KO KAHIT PITONG BUNDOK

tatawirin ko kahit pitong bundok

upang sa sinta'y mapatunayan ko

na siya ang sa puso'y tinitibok

nang tamaan ng pana ni Kupido

tatawirin ko kahit pitong bundok

upang patunayan lamang sa masa

na nagsisikap abutin ang tuktok

na kakamtin din nila ang hustisya

tatawirin ko kahit pitong bundok

bilang patunay sa obrero't dukha

na sila'y totoong lider na subok

na magbabago sa takbo ng bansa

tatawirin ko kahit pitong bundok

upang sa kababaihan patunay

na aking madalas na naaarok

sila'y pawang lider na mahuhusay

tatawirin ko kahit pitong bundok

upang patunayan sa mga api

na sila'y di lagi na lang yukayok

kundi giginhawa rin at bubuti

tatawirin ko kahit pitong bundok

na sistemang bulok pala'y titirik

kung sama-sama nating matatarok

na kailangan palang maghimagsik

- gregoriovbituinjr.

02.23.2025

Balaw

BALAW

bagong salita sa akin bagamat luma

na nasa palaisipan: Walo Pababa

tanong: ilaw o sulo para sa taong nasa

madilim na landas, sagot ay BALAW pala

ang "nasa madilim na landas" ba'y karimlan?

kaya balaw yaong gagamiting ilawan

o iyon ay isang talinghagang nawatas

na nangangahulugang "naligaw ng landas"

balaw ba'y isang gabay, patnubay, o payo

upang naligaw ng landas ay mapanuto

paano iyon ginamit sa pangungusap?

"Sindihan ang balaw, karimlan na'y laganap"

dagdag kaalaman sa makatang tulad ko

na adhika'y gamitin sa tula ko't kwento

ang balaw ding ito sa akin ay nagmulat

upang tuntunin ang minulan ng alamat

- gregoriovbituinjr.

02.18.2025

* palaisipan sa pahayagang Bulgar, Pebrero 17, 2025, p.11

Dalawang sagot sa isang sudoku

DALAWANG SAGOT SA ISANG SUDOKU

ilang beses ko nang nakaenkwentro

dalawang sagot sa isang sudoku

doon nga'y salitan ang dos at otso

parehong tama kapag binuo mo

ganyang sudoku ay bihira naman

pagkat madalas, sagot ay isa lang

kaya natutuwa akong pagmasdan

at pagsusuri'y binalik-balikan

blangko sa litrato'y pagmasdan mo na

nasa pang-apat at panglimang linya

ilagay mo man ang otso sa una

numero dos naman sa pangalawa

subukan mong salitan ang otso't dos

alinman sa dalawa'y di ka kapos

tiyak sudoku'y iyong matatapos

at makikitang tama iyong lubos

- gregoriovbituinjr.

02.14.2025

* sudoku mula sa pahayagang Pang-Masa, Pebrero 13, 2025, p.7

Lasi

LASI

Tatlumpu Pahalang, ang tanong:

Pagtastas ng dahon sa buto

katanungang animo'y bugtong

pababa muna'y sinagot ko

LASI ang sagot na lumabas

sa diksyunaryo ay tiningnan

anong kahulugang nawatas

ano bang nakasaad diyan

uri ng kabibe rin pala

balakubak sa medisina

pagbiyak sa kahoy o tabla

gilagid sa anatomiya

tila malapit ang tanong sa

ikatlong kahulugan niyon:

pagbiyak sa kahoy o tabla

doon sa pagtastas ng dahon

bagamat magkaibang sadya

dagdag kaalaman sa diwa

kaya natanto kong salita

ay gagamitin sa pagkatha

- gregoriovbituinjr.

02.13.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Abante, Pebrero 9, 2025, p.7

* sanggunian: UP Diksiyonaryong Filipino, p.681

Ang maskot pala'y wisit

ANG MASKOT PALA'Y WISIT

salitang MASKOT pala ay WISIT

kung ang pangalan ng maskot ay BU

ngalan ng dula: si BU, ang WISIT

paumanhin sa bagong pauso

ako nga'y napaisip sa tanong

sa Dalawampu't Anim Pababa

ang maskot ay tulad ni Pong Pagong,

o ni Kikong Matsing, ni Mang Muta

mabuti't ako'y may diksyunaryo

at sinangguni ano ang MASKOT

WISIT ang ibang salita nito

kaya krosword na'y aking nasagot

buti't nabatid ang kahulugan

upang magamit ko sa pagkatha

isa itong dagdag kaalaman

para sa mga kwento ko't tula

- gregoriovbituinjr.

02.09.2025

* krosword mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, Pebrero 9, 2025, p.10

* mula sa UP Diksiyonaryong Filipino: maskot, pahina 766; wisit, pahina 1337

Tala, tela, tila, tola, tula

TALA, TELA, TILA, TOLA, TULA

tala - kahulugan ay bituin at lista

itala mo sa kwaderno ang iyong ruta

isinulat ko ang nasa aking memorya

na baka sa kasaysayan ay mahalaga

tela - ito ang anumang hinabing hibla

ng mahimaymay na bagay tulad ng seda

tinatahi tulad ng t-shirt, polo't saya

na isinusuot pananggalang ng masa

tila - pagtigil ng ambon, ulan o bagyo

o singkahulugan ng mistula, animo

tila ba ako'y matikas na kabalyero

sa isang himagsikang dapat ipanalo

tola - ito pala'y nahihinggil sa butlig

na sa mga bata'y namumuo sa bibig

pag-unat din sa nakabaluktot na bisig

salitang ugat din ng tinola kung ibig

tula - madalas gawin ng abang makata

na sa araw at gabi ay katha ng katha

nginunguya ang samutsaring isyu't paksa

ng anuman, lipunan, kalikasan, dukha

- gregoriovbituinjr.

02.06.2025

* krosword mula sa pahayagang Bulgar, Enero 29, 2025, p.11

* kahulugan ng tola - mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, p. 1265

Ang punong apalit

ANG PUNONG APALIT

Labing-isa Pahalang - ang tanong:

Puno na ginagawang pabango

Apalit ang lumabas na tugon

na kapangalan ng bayan ito

sa Pampanga, may bayang Apalit

baka doon iyon pinangalan

pagkat kayraming punong apalit

na kinabuhay ng mamamayan

tulad ng Calumpit sa Bulacan

bunga ng kalumpit ay malasa

nabatid ko iyon sa Balayan

sa Batangas, na tanim ng lola

kayraming pinangalan sa punò

tulad ng Apalit at Calumpit

na pangalan ay doon hinangò

kaya sa krosword, di na sumirit

- gregoriovbituinjr.

02.04.2025

* krosword mula sa pahayagang Pang-Masa, Pebrero 4, 2025, p.7

* apalit - punungkahoy (genus Santalum) na mabango, mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, p. 65

Ang punò ng Elena ay Ipil

ANG PUNÒ NG ELENA AY IPIL

batid ko na noong ako'y bata pa

na ang puno ng Ipil ay Elena

narinig ko sa nayon ng Sampaga

sa Batangas, lalawigan ni ama

hanggang nakita sa palaisipan

nasa Dalawampu't Apat Pahalang

Punong Santa Elena'y katanungan

binilang ko, apat na titik lamang

akala ko'y santo, di pala, punò

aba'y Ipil ang agad kong nahulô

buti't salitang ito'y di naglahò

kaya krosword ay nasagot kong buô

sa palaisipan nga'y nawiwili

at utak ay nahahasang maigi

nilalaro ko sa araw at gabi

pag pahinga't libangin ang sarili

- gregoriovbituinjr.

02.02.2025

* palaisipan mula sa pahayagang Pang-Masa, Pebrero 2, 2025, p.7

Paruparong dilaw pala'y alibangbang

PARUPARONG DILAW PALA'Y ALIBANGBANG

may bar noon sa Santa Mesa

noong ako'y talubata pa

na nagngangalang Alibangbang

na minsan ko ring tinambayan

narinig din noong malimit

ang isang popular na awit

ang "Sitsiritsit, Alibangbang"

at "Salaginto, Salagubang"

subalit iyang alibangbang

pala'y kayraming kahulugan

isa'y dilaw na paruparo

na sa krosword ay nabatid ko

tanong sa Dalawa Pababa

ay Dilaw na Paruparo nga

ang tamang sagot: Alibangbang

salamat sa palaisipan

alibangbang na nadalumat

sa kwento't tula'y isusulat

sa makata, ito na'y misyon

nang sa kamalayan bumaon

- gregoriovbituinjr.

01.30.2025

* krosword mula sa pahayagang Abante, Enero 30, 2025, p.7

* alibangbang: a small, yellow-winged butterfly, mula sa kawing na https://www.tagaloglang.com/alibangbang/ 

Timawa

TIMAWA

Dalawampu't apat Pahalang: Patay-gutom

aba'y TIMAWA yaong lumabas na tugon

ngunit ang timawa sa ating kasaysayan

ay yaong lumaya na sa kaalipinan

panggitnang uri sa uripon at tumao

mandirigma sa lipunang piyudalismo

iyan ang timawa sa historya ng bansa

ngunit ngayon, timawa ang mga kawawa

bakit nangyaring salita'y nagbagong anyo

kaningningan ng salita'y biglang naglaho

ang mga timawa'y malayang tao dati

ngayon, salitang ito'y nawalan ng silbi

timawa'y nagugutom na't namamalimos

ang malayang mandirigma'y naghihikahos

uring kabalyero'y nawalan na ng dangal

malaya nga subalit parang nasa kural

- gregoriovbituinjr.

01.29.2025

* mula sa pahayagang Bulgar, Enero 29, 2025, p.8

* uripon - alipin; tumao - maharlika

Pandesal at sudoku

PANDESAL AT SUDOKU

kay-aga kong nag-almusal

ng sudoku at pandesal

kasama'y nilagang tsaa

na ininom kapagdaka

agahan mang anong payak

ang labi'y napapalatak

sa pagputok nitong araw

ay natatanggal ang ginaw

sa sudoku nagsasagot

may pandesal na kaylambot

na nabiling sampung piso

sa panaderya sa kanto

at nag-ehersisyo na rin

bago pa ako kumain

kalusuga'y iniisip

kahit kayraming nalirip

anong paksang itutula

kaugnay sa maralita

ang dinastiya'y wakasan

ang trapo'y sa basurahan

- gregoriovbituinjr.

01.28.2025

Tagas, tagis, tagos

TAGAS, TAGIS, TAGOS

hanapin kung saan may tagas

upang ito'y agad malutas

pag may tubig na lumalabas

presyo nito'y tiyak tataas

paghandaan ang pagtatagis

ng talino o kaya'y kalis

ang utak mo'y dapat mabilis

pati kilos nang di magahis

ang liwanag ay tumatagos

sa karimlang di pa nalubos

ramdam man ay panggigipuspos

ay patuloy pa ring kikilos

tagas, tagis, tagos, salita

yaong lubos kong naunawa

upang tula'y aking makatha

lalo't tumutulay sa diwa

- gregoriovbituinjr.

01.25.2025

* krosword mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, 12.16.2024, p.10

Iras at agas-as

IRAS AT AGAS-AS

bagamat narinig ko na sa lalawigan

pag di ginagamit ay di na matandaan

may salitang sa krosword ko unang nalaman

palibhasa'y tanong na dapat masagutan

Siyam Pahalang - 'Paggawa ng asin': IRAS

sa Dalawampu't Tatlo Pababa: AGAS-AS

yaong 'Ingay ng hangin', buti't nawawatas

nitong diwa't wastong sagot ay nakakatas

IRAS at AGAS-AS, malalim na salita

na nang mabatid ay ginamit na sa tula

wala man ang talasalitaan kong sadya

ay nasagot pa rin ang hanap na kataga

kasi naman ay palaisipan ang hilig

pagmamasdan ang krosword, sadyang nakatitig

mata, diwa't pluma, walang galaw ang bibig

at pag nabuo animo'y nakapanlupig

- gregoriovbituinjr.

01.21.2025

* krosword mula sa Pilipino Star Ngayon, 12.16.2024, p.10

Kakanggata, pinakadiwa

KAKANGGATA, PINAKADIWA

tanong sa palaisipan: Pinakadiwa

dalawampu't siyam pahalang ang salita

lumabas na sagot doon ay: kakanggata

na katas ng niyog mula sa unang piga

yaong unang piga ang pinakamalapot

na katas ng niyog mula pinong pagkudkod

ng kakaning puti mula sariwang niyog

na gamit sa pagluluto, pinakabuod

malaking hamon ang palaisipang iyon

sadyang matalinghaga ang nasabing tanong

ngunit nababatid ng makatang tumugon

kakanggata yaong pinakadiwa niyon

bago't dagdag kaalaman para sa akin

upang iukit sa tulang malimit gawin

kakanggata yaong esensyang hahanapin

o kaya naman ay kakapain sa dilim

- gregoriovbituinjr.

01.19.2025

* mula sa pahayagang Abante, Enero 19, 2025, p.7

Tampipì

TAMPIPÌ

sa krosword ko lang muling nakita
ang salitang kaytagal nawalâ
sa aking isip ngunit kayganda
upang maisama sa pagtulâ

labimpito pahalang: bagahe
at naging sagot ko ay: TAMPIPÌ
kaylalim na Tagalog kung tingni
na kaysarap bigkasin ng labì

sa Batangas ko unang narinig
sa lalawigan ng aking tatay
tampipì ang lagayan ng damit
maleta o bagahe ngang tunay

nababalikan ang nakaraan
sa nawalang salitang ganito
ay, salamat sa palaisipan
muling napapaalala ito

- gregoriovbituinjr.
01.18.2024

* krosword mula pahayagang Pilipino Star Ngayon, Enero 16, 2024, p.10

Ramboletra

RAMBOLETRA

may nabuo sa ramboletra

mga salitang SOURCE at COURSE na

S at C ay nagsalitan ba

nilalaro pag nag-iisa

sa nilatag na mga titik

ilang salitang maiisip

o mabubuo mo ng sabik

na sa diwa mo'y nakasilid

nilalaro sa app ng selpon

tila iyan ay isang misyon

na sa diwa ko'y humahamon

paano masasagot iyon

salamat at may ganitong app

na sa puso'y nakagagalak

kung lalasahan mo'y masarap

parang alak na nakaimbak

- gregoriovbituinjr.

01.15.2025

Tanong sa krosword: Ikli ng bakit

TANONG SA KROSWORD: IKLI NG BAKIT

ang kadalasang tanong: Pamalo ng bola

subalit ang tanong ngayon ay kakaiba

tila nadadalian na o nauumay

ang gumagawa ng krosword na anong husay

tatlong titik lamang, Pamalo ng bola: BAT

ngunit ngayon, tila ba tayo'y inaalat

Tatlumpu't Siyam Pahalang: Ikli ng bakit 

BAT pala, sa huntahan narinig malimit

Bat ganyan ka? pinaikling Bakit ganyan ka?

Bat di mo ligawan ang matandang dalaga?

Bat kasi pumunta ka sa gubat na iyon?

Bat mo pinabayaan ang anak mo roon?

bagamat sa panitikan ay di magamit

pagkat pabalbal ang Bat, ayos pa ang Bakit

sa mga awit man, sanaysay, kwento't tula

ay Bakit, at di Bat, di Batman ang makata

maaari ring tanong: Paniki sa Ingles

na tiyak na masasagot mo ng mabilis

Bakit ko gagamitin ang Bat kung di wasto

maliban kung ipampalo ng bola ito

- gregoriovbituinjr.

01.11.2025

* mula sa pahayagang Pang-Masa, 10 Enero 2025, p.7